กิจวัตรประจำวันตามช่วงวัย: พัฒนาการด้านการช่วยเหลือตนเอง

เมื่อเด็กเติบโตขึ้น นอกจากพัฒนาการด้านร่างกายและสติปัญญาแล้ว ทักษะที่ผู้ปกครองควรส่งเสริมอีกด้านก็คือ ทักษะด้านการช่วยเหลือตนเองในการทำกิจวัตรประจำวัน เพราะกิจวัตรประจำวันเป็นสิ่งที่ทุกคนจำเป็นต้องทำเป็นประจำทุกวันและเป็นทักษะพื้นฐานของคนทุกคน ซึ่งการช่วยเหลือตนเองก็คือ การที่เด็กสามารถทำกิจกรรมในชีวิตประจำวันได้ด้วยตนเอง ไม่ว่าจะเป็น การทานอาหาร การแต่งกาย การดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย และ การดูแลทำความสะอาดร่างกายตนเอง เป็นต้น

เพราะอะไรการช่วยเหลือตนเองจึงสำคัญ ?

จากทฤษฎีการพัฒนาทางจิตวิทยาของแอริคสัน (Psychosocial Development: Erikson) กล่าวถึงเด็กในช่วงวัย 1-3 ปี เป็นช่วงวัยของการเป็นตัวของตนเอง ต้องการความเป็นอิสระ หากเปิดโอกาสให้เด็กได้ช่วยเหลือตนเอง เด็กจะรู้สึกภูมิใจและมีความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเองที่ทำสิ่งต่าง ๆ สำเร็จ ส่วนเด็กในช่วงวัย 3-6 ปี เป็นวัยที่อยากริเริ่มทำสิ่งต่าง ๆ ได้ด้วยตนเอง เด็กจะเรียนรู้การใช้เหตุและผล การตัดสินใจ การคิดแก้ปัญหาในขณะทำกิจกรรมต่าง ๆ ซึ่งหากผู้ปกครองเปิดโอกาส ฝึกฝน และส่งเสริมให้เด็กช่วยเหลือตนเองตั้งแต่แรกเริ่ม เด็กจะรับรู้ถึงความสามารถของตนเอง เกิดความภาคภูมิใจ และจะเชื่อมโยงไปสู่การพัฒนาทักษะด้านอื่น ๆ เช่น การคิดแก้ปัญหา การตัดสินใจ ความรับผิดชอบต่อตนเอง เป็นต้น (1)

เด็กจะเริ่มช่วยเหลือตนเองได้ตอนอายุกี่ขวบ ? (2-3)

อายุ 6 เดือน – 1 ปี

การทานอาหาร การแต่งกาย
–  ช่วยประคองขวดนม

–  ใช้นิ้วมือหยิบอาหารหรือขนมทานเองได้บางส่วน

–  เริ่มถอดหมวกเองได้

 

 

อายุ 1 ปี – 1 ปี 6 เดือน

การทานอาหาร การแต่งกาย
–  ดื่มน้ำเองจากแก้ว โดยอาจมีทำหกบ้าง

–  เริ่มใช้ช้อนเพื่อทานข้าว แต่ยังต้องช่วยป้อน

–  หวีผมเอง

–  ถอดถุงเท้าและรองเท้าเองได้

–  เริ่มถอดเสื้อผ้าเองบางส่วน

 

อายุ 1 ปี 6 เดือน – 2 ปี

การทานอาหาร การแต่งกาย
–  ใช้ช้อนทานข้าวได้ดีขึ้น

–  ดื่มน้ำจากแก้วได้ดี

–  ปลดซิป และถอดเสื้อผ้าที่ไม่มีกระดุมได้เอง

–  เริ่มใส่รองเท้าเองได้บางส่วน

 

อายุ 2 ปี – 3 ปี

การทานอาหาร การแต่งกาย
–  ดูดน้ำจากหลอดเองได้

–  ช่วงใกล้ 3 ปี จะทานข้าวเองได้ทั้งหมด ใช้ช้อนและส้อมได้ดี

–  ดึงกางเกงขึ้นโดยต้องมีคนช่วย

–  ใส่เสื้อหนาวเองได้

–  ใส่รองเท้าที่ไม่มีเชือกเองได้

การดูแลความสะอาดตนเอง การเข้าห้องน้ำ และดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย
–  ล้างและเช็ดมือได้

–  แปรงฟันโดยมีผู้ใหญ่ช่วยเหลือ

–  บอกความต้องการเข้าห้องน้ำ และถอดกางเกงเพื่อขับถ่ายในห้องน้ำได้

 

อายุ 3 – 4 ปี

การทานอาหาร การแต่งกาย
–  เทน้ำหรือนมใส่แก้วเองได้ –  ปลดและติดกระดุมขนาดใหญ่ได้

–  ติดกระดุมขนาดเล็กลงได้

การดูแลความสะอาดตนเอง การเข้าห้องน้ำ และดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย
–  ล้างหน้าและมือได้สะอาดมากขึ้น

–  แปรงฟันเองโดยมีผู้ใหญ่ช่วยแนะนำ

–  เข้าห้องน้ำและทำความสะอาดเมื่ออุจจาระเองได้

 

อายุ 4 – 5 ปี

การดูแลความสะอาดตนเอง การแต่งกาย
–  อาบน้ำด้วยตนเองสะอาด ยกเว้นหู คอ หลัง

–  แปรงฟันเองโดยมีผู้ใหญ่ตรวจเช็ค

–  ใส่เสื้อผ้าเองได้ทั้งหมด

 

อายุ 5 – 6 ปี

การดูแลความสะอาดตนเอง การแต่งกาย
–  อาบน้ำด้วยตนเองได้ทั้งหมด

–  แปรงฟันเป็นเวลา

–  แต่งตัวเองได้เหมาะสม

–  ช่วง 6 ปี เริ่มผูกเชือกรองเท้าได้เอง

 

การฝึกให้เด็กช่วยเหลือตนเองได้ต้องฝึกอย่างค่อยเป็นค่อยไปตามลำดับขั้นพัฒนาการของเด็ก ผู้ปกครองต้องชี้ชวน ช่วยเหลือ ชี้แนะ และชมเชยในความพยายามของเด็ก เพื่อให้เด็กเกิดความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเอง ทั้งนี้เด็กอาจจะยังไม่สามารถทำกิจวัตรประจำวันเองได้ทั้งหมดในครั้งแรก ๆ ที่สอน สิ่งสำคัญคือการเปิดโอกาสให้เด็กได้ฝึกฝนบ่อย ๆ เพื่อสะสมเป็นประสบการณ์และก่อเกิดเป็นทักษะ

เรียบเรียงโดย ก.บ.ศศิชา จันทร์วรวิทย์

เอกสารอ้างอิง

  1. สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา องค์การทุนเพื่อเด็กแห่งสหประชาชาติ (ยูนิเซฟ) ประเทศไทย. ส่วนที่ 5 วิธีการพื้นฐานในการเลี้ยงดู ดูแล และพัฒนาเด็กปฐมวัยตาม “สมรรถนะ” ของเด็ก: หนังสือแนวแนะวิธีการเลี้ยงดู ดูแล และพัฒนาเด็กปฐมวัย ตามสมรรถนะ เพื่อเพิ่มคุณภาพเด็กตามวัย 0-5 ปี. พิมพ์ครั้งที่ 1. ประเทศไทย: บริษัท พริกหวานกราฟฟิค จำกัด; 2561. หน้า 1-19.
  2. Scharf RJ, Scharf GJ and Stroustrup A. Developmental Milestones. Pediatrics in Rev. 2016;37:p.25-38.
  3. Lowman DK. Development of occupations. Pediatric skills for occupational therapy assistants. 4th ed. 2016; p.97-113.

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *